Woonplaatsonderzoek en kort geding belastingdienst

Informatiebeschikking en civiel kort geding

De Rechtbank Den Haag doet op 2 september 2026 (ECLI:NL:RBDHA:2026:25140) een uitspraak inzake een kort geding van de belastingdienst tegen een belastingplichtige. De zaak betreft een belastingplichtige die sinds 1992 in het buitenland woont. De belastingdienst denkt dat de belasitngplichtige in Nederland woont en stelt een woonplaatsonderzoek in (periode 2018-2024). Aanleiding is dat de belastingplichtige vastgoed, bedrijven en bankrekeningen in Nederland heeft. Ook heeft hij de Nederlandse nationaliteit en familie in Nederland (dit lijk me logisch). De belastingdienst vraagt informatie op (artikel 47 AWR) en als niet alle informatie wordt verstrekt wordt een informatiebeschikking (artikel 52a AWR) toegestuurd. Omdat nog niet alle informatie wordt verstrekt begint de belastingdienst een civiele procedure (kort geding), dit laatste is mogelijk ex Hoge Raad d.d. 25 oktober 2013 ECLI:NL:HR:2013:1042.

Belangrijke conclusie inzake woonplaatsonderzoek

De belastingdienst kan dus gelijktijdig met een informatiebeschikking een kort geding starten.

Woonplaatsonderzoek, welke informatie moet worden verstrekt

De rechter herhaalt de (erg ruime) maatstaf voor artikel 47 AWR. Het is - volgens de civiele rechter - voldoende dat de inspecteur zich in redelijkheid op het standpunt stelt dat de gevraagde informatie van belang kan zijn voor de belastingheffing. De inspecteur hoeft dus kennelijk niet aannemelijk te maken dat iemand daadwerkelijk inwoner van Nederland is en/of de gevraagde informatie fiscaal relevant is. De informatie die wordt gevraagd is bedoeld om te onderzoeken of iemand inwoners is en dan kan dus de informatie relevant worden. De aanknopingspunten (bedrijven en vastgoed in Nederland) waren kennelijk voldoende.

In dit geval had de belastingplichtige zelf een woonplaatsrapportage opgesteld en deze aan de belastingdienst gestuurd. Deze eigen woonplaatsrapportage was - zonder enige toelichting of reactie van de belastingdienst - onvoldoende. De inspecteur hoeft dus niet zonder meer genoegen te nemen met een eigen interpretatie van de feiten door belastingplichtige en/of diens fiscalist. Dit laatste is begrijpelijk edoch een reactie waarom dit onvoldoende is was passend geweest.

Privacy en woonplaatsonderzoek

De belastingplichtige stelt dat het verstrekken van de (omvangrijke) gegevens een ernstige inbreuk maken op zijn privacy. Dit argument slaag niet omdat artikel 47 een legitiem doel is en nu eenmaal inmening met zich meebrengt. De belastingdienst heeft kennelijk in brieven uitleg gegeven over de fiscale relevantie.

Welke informatie wordt bij woonplaatsonderzoek opgevraagd ?

De volgende informatie moet worden verstrekt:

1. alle telefoon abonnementen en gespecificeerde telefoon rekeningen
2. alle Nederlandse en buitenlandse bankafschriften
3. alle debit en creditcard afschriften
4. schulden en vorderingen
5. gegevens over het Nederlandse vastgoed
6. belangen in bedrijven en samenwerkingsverbanden
7. inkomsten uit Nederland
8. onderliggende stukken inzake betrokkenheid bij ondernemingen in Nederland
9. werkzaamheden in Nederland
10. verblijf adressen in Nederland

Vaak worden de volgende stukken ook nog opgevraagd

1. opstelling dagen in Nederland en Buitenland
2. vluchtinformatie
3. informatie energie gebruik in Nederland

De belastingdienst vraagt enkel informatie over Nederlandse activiteiten. Je zou denken dat voor het bepalen van de woonplaats alle activiteiten (ook in het buitenland) relevant zouden moeten zijn. Het lijkt erop dat de belastingdienst een loep op Nederland gaat leggen om te kijken of dit voldoende is voor een woonplaats in Nederland. De activiteiten in het buitenland worden dus niet meegenomen. Dit is vreemd.

De belastingdienst wilde in kort geding ook direct duidelijkheid over toekomstige vragen en benodigde informatie. Deze blanco cheque wordt niet akkoord bevonden. Toekomstige vervolgvragen vallen niet onder deze uitspraak.

Dwangsom bij woonplaatsonderzoek

Volgens de rechtbank is de uitvraag van de belastingdienst niet disproportioneel. Als de informatie niet wordt verstrekt bedraagt de dwangsom € 50.000 per dag met een maximum van € 5.000.000.

Noot fiscaal jurist inzake kort geding bij woonplaatsonderzoeken

Een woonplaatsonderzoek is geen discussie over de uitkomst (bent u inwoner?) maar begint vaak met een strijd om de informatie en met name welke informatie moet worden verstrekt. Hierbij moet de informatieplicht (artikel 47 AWR) niet worden onderschat. De drempel in dit artikel "informatie moet fiscaal van belang kunnen zijn" is vrij laag. Daarnaast moet de inspecteur zich, gelet op de hem ter beschikking staande gegevens, in redelijkheid op het standpunt kunnen stellen dat de gevraagde gegevens en inlichtingen van belang kunnen zijn om opheldering te krijgen over de vraag of belanghebbende in Nederland belastingplichtig is (Hoge Raad d.d. 18 december 2015 ECLI:NL:HR:2015:3602 en Hoge Raad 11 juni 2021 ECLI:NL:HR:2021:778).

Dit is een ruime beoordelingsvrijheid voor de inspecteur en maakt het voor belastingplichtige vaak lastig. De stelling is al snel dat het aan de inspecteur is om te beoordelen of informatie fiscaal relevant is, en dus niet aan de belastingplichtige. De grenzen worden gevormd door:

• algemene beginselen van behoorlijk bestuur (evenredigheid / proportionaliteit / fair play)
• soms werkt een beroep op het vertrouwensbeginsel (zie uitspraak Hoge Raad)
• privacy (artikel 8 EVRM / AVG)
• nemo tenetur (artikel 6 EVRM).

Via een u bocht kan de belastingdienst ook via een kort geding de informatie (kennelijk) verkrijgen. Zelfs als de procedure over de informatiebeschikking nog loopt.

De Rechtbank acht zich kennelijk internationaal bevoegd en neemt het spoedeisende belang aan. Opmerkelijk hierbij is dat de belastingdienst in november 2025 door de Rechtbank Zeeland - West Brabant is teruggefloten (uitspraak op bezwaar mocht niet worden opgeschort in afwachting van informatie verzoek buitenlandse informatie).

Deze uitspraak verstrekt de positie van de belastingdienst bij woonplaatsonderzoeken. De combinatie van artikel 47 AWR, de informatie beschikking en een civiel kort geding met dwangsom zet de druk volledig op een belastingplichtige. Het procederen tegen een informatie beschikking betekent dus niet automatisch dat een kort geding niet meer mogelijk is.

Voor de belastingplichtige en diens fiscalist zie ik de volgende lessen:

1. Vertrouw niet op "ik woon niet in Nederland dus er is niks aan de hand"
2. Schakel direct een fiscale specialist in
3. Bekijk zorgvuldig hoe de belastingdienst denkt bij een woonplaatsonderzoek (zie Woo verzoek)
4. Bekijk de aankopingspunten in deze kamerbrief d.d. 7 april 2025
5. Neem met uw fiscalist de instructies woonplaatsonderzoeken d.d. 27 augustus 2024 door
6. Doe zelf - eventueel met hulp van AI - een eigen woonplaatsonderzoek en verstrek dit aan de belastingdienst
7. Maak een woonplaats analyse met checklist en stappenplan voor de emigratie en toets jaarlijks of belastingplichtige voldoet aan "ik woon in het buitenland" criterium
8. Zorg ervoor dat de onderliggende informatie aansluit bij de woonplaats definitie
9. Bekijk welke informatie fiscaal relevant is en welke informatie niet. De insteek "privacy"blijkt steeds vaker redelijk kansloos. De insteek relevantie, proportionaliteit, beschikbaarheid voor belastingplichtige, voldoende concreet en wilsafhankelijk materiaal is dan een betere keuze.

Een interessant spanningsveld blijft echter wel of de belastingrechter niet eerst had moeten oordelen over de informatiebeschikking en eventueel informatie uit het buitenland, voordat het kort geding in beeld komt.

Vindplaats en bron bestanden

Rechtbank Den Haag doet op 2 september 2026 (ECLI:NL:RBDHA:2026:25140

Hoge Raad d.d. 25 oktober 2013 ECLI:NL:HR:2013:1042

Hoge Raad d.d. 18 december 2015 ECLI:NL:HR:2015:3602

Hoge Raad 11 juni 2021 ECLI:NL:HR:2021:778