Geldsteekproef bij boekenonderzoek Belastingdienst niet toegestaan

Bij een boekenonderzoek wil de Belastingdienst vlot en in algemene lijnen door de administratie. Er wordt dan volgens de controle-aanpak van de Belastingdienst gebruik gemaakt van de (statische) steekproef, ook wel de guldensteekproef genoemd. Deze steekproef kent diverse problemen en tekortkomingen. Wat zijn de rechten van de Belastingdienst?

Over de steekproef is relatief weinig jurisprudentie. Sinds de arresten van de Hoge Raad in 2008 geeft de onze rechterlijke macht toestemming voor een rechtsgeldige steekproef (Hoge Raad d.d. 14 maart 2008 ECLI:NL:HR:2008:AU0837), deze procedure ging over de BPM, thans wordt de steekproef voor vele belastingen gebruikt. Het Gerechtshof was het ook eens met de steekproef.

In de uitspraak die we hier behandelen ontbrak het bewijsvermoeden omdat kerngegevens niet juist waren. De Rechtbank Noord Holland d.d. 15 januari 2026 ECLI:NL:RBNHO:2026:664 ging er een goed voor zitten.

Welke regels gelden er bij een geldsteekproef door de Belastingdienst?

De formele regels en voorwaarden om van een steekproef gebruik te mogen maken zijn niet echt duidelijk. In deze noot van de adviseur van de Hoge Raad (De AG) worden wel diverse aanwijzingen gegeven, hier is nog weinig mee gedaan. In 2020 gaf het Gerechtshof 's Hertogenbosch op 31 december 2020 (ECLI:NL:GHSHE:2020:4116) een nuttige toelichting. De steekproef moet statistisch verantwoord zijn en voor belastingplichtige controleerbaar. Dit is in de praktijk knap lastig, edoch er zijn binnen ons netwerk specialisten die de statische steekproef kunnen beoordelen. Belangrijk is dat de populatie homogeen is en op objectieve maatstaven moet worden bepaald. De steekproef geeft een bewijsvermoeden. De belastingplichtige mag proberen om dit bewijs te ontzenuwen. Hiertoe moeten de resultaten - goed gemotiveerd - worden tegengesproken (in twijfel getrokken). Dit kan door een contra onderzoek of een volledig eigen boekenonderzoek van de gehele administratie. Lees voor een toelichting deze uitspraak.

Geld de steekproef van de belastingdienst bij een onderzoek ook voor meerdere jaren (extrapolatie)?

Het onderzoek zal vaak over 1 jaar plaatsvinden en wordt dan ook toegepast over de andere jaren. Strikt formeel mag dit - aldus de Hoge Raad (en deze uitspraak). Beide periodes moeten dan wel op elkaar lijken qua feiten en omstandigheden (volgens de Hoge Raad en het Gerechtshof in 2016). De inspecteur moet dus met een toelichting komen over het uitsmeren van de resultaten uit jaar X over jaar X+1 of X-1. Rechters zijn erg kritisch over extrapolatie, hier valt dus nog wel iets te winnen, zie hiertoe diverse uitspraken van rechters (Rechtbank Leeuwarden d.d. 25 maart 2010, Gerechtshof 's Hertogenbosch d.d. 28 januari 2011 en de Rechtbank Den Haag d.d. 25 oktober 2016).

Wordt er ook een boete opgelegd bij een boekenonderzoek van de belastingdienst via een steekproef?

Een boete bij een steekproef vereist nogal wat, deze moeten overtuigend worden aangetoond door de inspecteur, dit met een uitgebreide toelichting (en een boeterapport), zie Hoge Raad d.d. 8 april 2022 ECLI:NL:HR:2022:526)

Wat zijn de regels voor een statische steekproef door de belastingdienst?

De belastingdienst mag - volgens diverse uitspraken - gebruik maken van een steekproef bij een boekenonderzoek. Het is van belang dat deze statische proef op wetenschappelijke wijze verantwoord en op controleerbare wijze is uitgevoerd. Dit wil in ieder geval zeggen

dat de onderdelen die worden meegewogen (de populatie) een groep van dezelfde soort vormen (homogene groep);
dat de gemaakte keuze op grond van objectieve maatstaven heeft plaatsgevonden
dat de trekking van de te controleren onderdelen uit de populatie willekeurig (a select) heeft plaatsgevonden
dat het geheel controleerbaar is voor de belastingplichtige.

In de zaak die we hier behandelen (Rechtbank Noord Holland d.d. 15 januari 2026 ECLI:NL:RBNHO:2026:664 ) begint de rechtbank met een duidelijke bewijslastverdeling. De douane (maar kan ook de belastingdienst zijn) wenst af te wijken van de aangiften die belastingplichtige heeft ingediend. De resultaten van de steekproef worden gebruikt als bewijsvermoeden voor de fouten die belastingplichtige zou hebben gemaakt (binnen de getrokken populatie). De bewijslast rust mede daarom bij de Douane.

Vervolgens stelt de Rechtbank vast dat de steekproef niet als bewijsvermoeden kan dienen. De redenen hiervoor zijn:

De informatie over de uitvoering van de steekproef ontbreekt.
Het is onduidelijk welke controle de inspecteur op welke posten heeft uitgevoerd.
Niet alle op de zaak betrekking hebbende stukken zijn verstrekt (artikel 8:42 AWB)
Er moet een toelichting worden verstrekt omdat de steekproeven vaak technisch en complex zijn. Deze toelichting ontbreekt.

Via de route van artikel 8:31 AWB gaat de rechtbank wel aan het werk. Dit artikel stelt "als een partij niet aan de verplichtingen om bijvoorbeeld informatie te verstrekken voldoet kan de rechter daaruit gevolgtrekkingen maken die hem gereaden voorkomen". Het wordt er voor de Douane niet beter op. De homogene groep klopt niet en de populatie is niet goed gekozen. Ook kijkt de rechtbank naar de goedgekeurde posten uit de steekproef. Er is alleen gekeken naar de fouten en niet naar de juiste informatie.

Noot fiscaal jurist inzake geldsteekproef en Belastingdienst

Een controle met toepassing van de geldsteekproef is complex. Het is dan ook goed hierbij een specialist te betrekken; in de regel is dat geen accountant of fiscalist, maar een specialist op het gebied van statistische steekproeven. De impact van een foutje is groot, dus de investering in kwaliteit raadzaam. Raadpleeg dus altijd een specialist en vraag bij de belastingdienst (of douane) de volgende informatie:

de controle opdracht en onderbouwing
vraag de populatie definitie op
vraag het algoritme en de selectie uit
de lijst met goedgekeurde items
alle tussenberekeningen
materialiteit en controle tolerantie
foutenverwachting

Een steekproef moet tenminste een bewijsvermoeden opleveren (voor de niet onderzochte posten). Deze procedure is slordig gevoerd omdat de inspecteur te weinig informatie heeft overlegd. Zo ontbrak het concept controle rapport, de populatie lijst, de onderbouwing, de tussenberekening en informatie over de getoetste regels.

In beginsel geldt voor een belastingplichtige altijd de vrije bewijsleer. Dit wil zeggen dat de belastingplichtige zelf mag kiezen op welke wijze hij / zij hun standpunten aannemelijk willen maken. In deze procedure maakt de rechtbank korte metten met deze tegenbewijs optie. Een eigen integrale controle door de belastingplichtige is een erg zware en bijna onmogelijke bewijslast. De steekproef moet kloppen en de bewijslast kan niet worden omgekeerd als deze steekproef onjuist is. De steekproef zou dan immers een soort van "begin van bewijs zijn".