Una via beginsel bij vergrijpboete en aansprakelijkheid bestuurder

Bestuurders van een BV of NV worden steeds vaker geconfronteerd met een combinatie van fiscale en strafrechtelijke sancties. Denk hierbij aan een vergrijpboete en een strafrechtelijke veroordeling wegens het feitelijk leidinggeven. Maar wanneer is dit toegestaan en wanneer niet. In dit artikel bespreken wij een uitspraak van de Hoge Raad d.d. 10 april 2026 ECLI:NL:HR:2026:586. Op grond van het ne bis in idem beginsel mag een persoon niet twee keer worden veroordeeld of vervolgt voor hetzelfde feit. Het una via beginsel bepaalt helder en duidelijk dat er 1 route moet worden gekozen.

Vergrijpboete en strafvervolging, waarvoor is de bestuurder aansprakelijk?

In deze casus wordt een naheffingsaanslag loonheffingen met een vergrijpboete opgelegd aan een BV. De aanslag wordt niet betaald en de ontvanger stelt de bestuurder van de BV aansprakelijk. De aanslag ziet op het jaar 2013. Daarnaast is de bestuurder - als feitelijk leidinggevende - strafrechtelijk veroordeeld voor het onjuist of onvolledig doen van belastingaangiften loonheffingen, dit echter over de tijdvakken 2011 en 2012.

Het Gerechtshof Arnhem Leeuwarden heeft op 18 maart 2025 ECLI:NL:GHARL:2025:1602 geoordeeld dat de bestuurder wegens de aansprakelijkheidsstelling voor de boete (artikel 67f AWR) en de strafvervolging dubbel wordt gestraft. Materieel gaat het namelijk over hetzelfde. Het hof heeft deze mening omdat de inspecteur (ontvanger) het verwijt van opzet en grove schuld van de feitelijk bestuurder heeft onderbouwd met het strafvonnis. Hierbij staat - alsdus het hof - de schending ex artikel 5:44 AWB wel vast. De aansprakelijkheidsstelling voor de vergrijpboete gaat in de prullenbak.

De Hoge Raad kijkt hier anders naar en is er vlot klaar mee. De vergrijpboete ziet op 2023 en de strafrechtelijke veroordeling op 2011 en 2012. De Hoge Raad komt tot het volgende:

• Het middel keert zich tegen het hiervoor in 4.2 bedoelde oordeel van het Hof dat met de aansprakelijkstelling van belanghebbende voor de vergrijpboete 2013 het una-viabeginsel is geschonden. Volgens het middel is van zo’n schending geen sprake omdat de strafrechtelijke veroordeling ziet op de heffing over aangiftetijdvakken in 2011 en 2012, terwijl de vergrijpboete waarvoor belanghebbende aansprakelijk is gesteld ziet op de heffing over aangiftetijdvakken in 2013.
• Het middel slaagt. Aangezien de strafrechtelijke veroordeling van belanghebbende ziet op andere aangiftetijdvakken dan waarop de vergrijpboete ziet waarvoor belanghebbende aansprakelijk is gesteld, gaat het om sancties voor verschillende gedragingen. Van schending van het una-viabeginsel kan daarom geen sprake zijn.

De Hoge Raad kijkt vaker op deze wijze naar het una via beginsel, zie hiertoe ondermeer Hoge Raad d.d. 22 januari 2010 ECLI:NL:HR:2010:BL0087.

Noot fiscaal jurist inzake vergrijpboete en strafrechtelijke veroordeling

Het una via-beginsel is verwant aan het strafrechtelijke ne bis in idem-beginsel. Volgens dit beginsel is een tweede vervolging en bestraffing van eenzelfde persoon voor eenzelfde feit niet toegestaan. Voor de bestuurlijke boetes is het ne bis in idem-beginsel neergelegd art. 5:43 Awb. In aanvulling daarop regelt art. 5:44 Awb dat ook een bestuurlijke boeteprocedure en een strafrechtelijke procedure niet kunnen cumuleren. De strafrechtelijke tegenhanger van art. 5:44 Awb is art. 243(2) Wetboek van Strafvordering. Vaak gaat de discussie daarna om het volgende;

• Zelfde persoon
• Zelfde vergrijp of delict (of overtreding)  
• Zelfde periode

Het Una via beginsel wordt in het fiscale sanctierecht beperkt uitgelegd. De bescherming tegen dubbel straffen moet erg zorgvuldig worden beoordeeld, het moet gaan om dezelfde periode en ook om dezelfde overtreding. In deze casus ging het voor belastingplichtige fout door de tijdvak afbakening. De bestuurder moet dus steeds vaker rekening houden met cumulatie van sancties.